Σε μια από τις πιο αποφασιστικές κινήσεις που έχει λάβει τα τελευταία χρόνια, η Ευρωπαϊκή Ένωση ενεργοποίησε μηχανισμό έκτακτης ανάγκης, «κλειδώνοντας» επ’ αόριστον τα περιουσιακά στοιχεία της Κεντρικής Τράπεζας της Ρωσίας, συνολικής αξίας 210 δισ. ευρώ. Η απόφαση, που συνιστά σαφές μήνυμα προς τη Μόσχα αλλά και προς τους διεθνείς παίκτες, έρχεται στη σκιά των πιέσεων για την πρόωρη αποδέσμευση των κεφαλαίων πριν υπάρξει συμφωνία για πολεμικές αποζημιώσεις προς την Ουκρανία.
Η στρατηγική επιλογή της ΕΕ απέναντι στις πιέσεις
Μέσα στην εβδομάδα κατά την οποία ο Ντόναλντ Τραμπ επιτέθηκε φραστικά στις ευρωπαϊκές κυβερνήσεις, χαρακτηρίζοντάς τες «αδύναμες» και «παρακμάζουσες», οι Βρυξέλλες απάντησαν με μια κίνηση υψηλού ρίσκου αλλά ακόμη υψηλότερου συμβολισμού.
Χρησιμοποιώντας το άρθρο 122 των Συνθηκών —μια διάταξη που επιτρέπει στο Συμβούλιο να δράσει με ειδική πλειοψηφία σε περιπτώσεις οικονομικής ανάγκης— η ΕΕ θωράκισε νομικά τα δεσμευμένα περιουσιακά στοιχεία, αποτρέποντας μελλοντικές απόπειρες μεμονωμένων κρατών–μελών να ασκήσουν βέτο στην ανανέωση των κυρώσεων.
Όπως τόνισε η Πρόεδρος της Επιτροπής Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν,
«Στέλνουμε ξεκάθαρο μήνυμα στη Ρωσία: όσο συνεχίζεται ο επιθετικός πόλεμος, το κόστος θα αυξάνεται. Ταυτόχρονα, διασφαλίζουμε ότι η Ουκρανία θα παραμείνει ισχυρή τόσο στο μέτωπο όσο και στο τραπέζι των διαπραγματεύσεων».
Πού βρίσκονται τα ρωσικά περιουσιακά στοιχεία
- 185 δισ. ευρώ στο Euroclear, Βρυξέλλες
- 25 δισ. ευρώ σε τράπεζες πέντε κρατών–μελών
Μέχρι σήμερα, τα assets καλύπτονταν από το παραδοσιακό καθεστώς κυρώσεων, το οποίο χρειαζόταν ανανέωση κάθε έξι μήνες με ομοφωνία. Οι επανειλημμένες απειλές της Ουγγαρίας για βέτο είχαν ήδη αποκαλύψει την ευθραυστότητα του συστήματος. Με τη νέα ρύθμιση, η ανανέωση των περιορισμών δεν μπορεί πια να μπλοκαριστεί μονομερώς.
Γιατί η ΕΕ κατέφυγε στο άρθρο 122
Η αρχική σκέψη ήταν η χρήση του άρθρου 31.2, το οποίο θα μετέτρεπε την ομοφωνία σε ειδική πλειοψηφία για ζητήματα εξωτερικής πολιτικής. Όμως η διάταξη αυτή επιτρέπει σε κάθε χώρα να επικαλεστεί «ζωτικά εθνικά συμφέροντα» και να μπλοκάρει τη διαδικασία. Άρα, πρακτικά, δεν θα έλυνε το πρόβλημα.
Το άρθρο 122, αντίθετα:
- παρακάμπτει το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο
- απαιτεί ειδική πλειοψηφία
- επιτρέπει άμεση αντίδραση σε οικονομικές «έκτακτες ανάγκες»
Η Επιτροπή υποστήριξε ότι ο πόλεμος έχει προκαλέσει σοβαρές οικονομικές επιπτώσεις στην ΕΕ: από διαταραχές στον εφοδιασμό έως υβριδικές κυβερνοεπιθέσεις και αυξημένα ασφάλιστρα κινδύνου.
Παρά τις ενστάσεις ορισμένων νομικών, η πρακτική υιοθετήθηκε και εγκρίθηκε.
Τι σημαίνει πρακτικά η απόφαση
Τα 210 δισ. ευρώ δεν μπορούν να επιστραφούν στη ρωσική Κεντρική Τράπεζα.
Τα κεφάλαια θα αποδεσμευτούν μόνο όταν λήξει ο πόλεμος και όταν δεν υπάρχουν πλέον κίνδυνοι για την ευρωπαϊκή οικονομία.
Για τυχόν απελευθέρωση απαιτείται νέα ειδική πλειοψηφία.
Στην πράξη, οι προϋποθέσεις καθιστούν το μέτρο αορίστου χρόνου.
Ο Ούγγρος πρωθυπουργός Βίκτορ Όρμπαν χαρακτήρισε την απόφαση «δικτατορία των Βρυξελλών» και άφησε ανοιχτό το ενδεχόμενο προσφυγής. Παρ’ όλα αυτά, οι περισσότερες ευρωπαϊκές κυβερνήσεις χαιρέτισαν την εξέλιξη ως απόδειξη ότι η ΕΕ μπορεί, όταν χρειαστεί, να κινηθεί ενωμένη και αποφασιστικά.
Η γεωπολιτική διάσταση
Η απόφαση αποτελεί και απάντηση στις προτάσεις που είχαν διαρρεύσει από τις ΗΠΑ και τη Ρωσία για αποδέσμευση των assets μέσω σύνθετων επενδυτικών σχημάτων. Οι Βρυξέλλες θεώρησαν τις προτάσεις αυτές απόπειρα παρακάμψης της ευρωπαϊκής κυριαρχίας.
Ο Γερμανός καγκελάριος Φρίντριχ Μερτς είχε προειδοποιήσει ήδη από τον Νοέμβριο:
«Δεν μπορούμε να επιτρέψουμε σε τρίτα κράτη να αποφασίζουν για περιουσιακά στοιχεία παγωμένα εντός της ευρωπαϊκής έννομης τάξης».
Με τη σημερινή απόφαση, η ΕΕ όχι μόνο απέκρουσε τέτοιες πιέσεις, αλλά και ενίσχυσε το μήνυμα ότι η μεταπολεμική ευρωπαϊκή τάξη δεν μπορεί να διαμορφώνεται εκτός Ευρώπης.
